Тарвагачин овогт Гэндэнсангийн Армаагийн товч намтар оршивой /1950-2010/

Сайн Ноёнхан аймгийн Эрдэнэбандид хутагтын шавь (өнөөгийн Баянхонгор аймгийн зүүн долоон сумын нутаг)-ийн нутагт XVII жарны төмөр бар жил (1950 онд), хаврын дунд сарын шинийн арванд Гэндэнсангийн дөрөвдүгээр хүү болон мэндэлсэн. Тэрээр найман насандаа Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын бага сургуульд элсэн орж суралцсан бөгөөд 1969-1972 онд цэргийн алба хаажээ. Цэргээс ирээд Баянхонгор аймгийн Банкинд дансны нягтлан бодогчийн ажилд орж, 1974 онд нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил дээшлүүлэх курсыг онцсайн дүнтэй дүүргээд, 1975 оноос Говь-Алтай аймгийн банкны ерөнхий нягтлан бодогчоор томилогдон ажилласан юм. 1975-1986 онд Говь-Алтай аймгийн банкны ерөнхий нягтлан бодогчийн ажлыг мэргэжлийн өндөр төвшинд гүйцэтгэж байсан. Түүний ажлын ур чадварыг үнэлэн 1977 онд Засгийн газрын хүндэт жуух, 1979 онд Санхүү банкны тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнаж байсан бөгөөд бусад гавьяа шагналыг дурьдахад хэт урт дурьдатгал болох биз. Тэрээр гар ажиллагааг хялбарчлах олон санаачлага гарган хэрэгжүүлж байсны зөвхөн ганцыг дурьдахад тухайн үед дэвшилтэт технологи болж байсан, гүйлгээ шивдэг АСКОТ-170 гэдэг машин дээр хадгаламжийн хүү бодуулах боломжийг нээсэн байна. Энэхүү арга туршлага, өөрөөр хэлбэл зохиосон программ нь маш их цаг хугацаа, хөдөлмөрийг хөнгөвчилж байсан тул улс даяар нэвтрүүлж байсан гэдэг. Мөн Говь-Алтай аймгийн бүх сумдын банкны тооцооны төвүүддээ шалгалт хийж олон алдаа дутагдлыг илрүүлэн засч залруулсан зэрэг нь банкны хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр болсон тул 29-хөн настайдаа "Санхүү банкны тэргүүний ажилтан" болсон хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсан ярьдаг.

Түүнийг ажиллаж байх хугацаанд Говь-Алтай аймгийн банк бусад аймгийн банкнаас бүхий л үзүүлэлтээр ямагт хошуучилсаар байсныг дурсах хүн олон. Үеийн үед аливаа байгууллагын ерөнхий нягтлан бодогч гэдэг хүн тухайн байгууллагынхаа хоёр гол баганы нэг байдаг. Г.Армаагийнх гэдэг айл бусдад гайхуулахаар баян цатгалан байгаагүй ч ямар ч сэхээтэн тэднийд ороод уулга алддаг байв. Учир нь тэр сэдэв бүрийн ховор нандин номуудыг ядмагхан номын сангаас илүү сайн цуглуулж чадсан байсан нь өнөө хэр нь үр удмыг нь номын мөрөөр хөтлөн газарчилсаар, улам арвижин баяжсаар байгаа билээ. Зөвхөн мэргэжилдээ гаршаад зогсохгүй тухайн үеийн сэхээтнүүдийнхээ дунд бичсэн шүлэг, найраглал, богино өгүүллэг, зохиосон шатрын бодлогуудаараа хэдийнэ танил болон хүндлэгдсэн хүн байв. Зарим шүлэг, найраглал нь "Тоншуул" сонинд хэвлэгдэж, орон нутгийн хэвлэл "Алтайн хөгжил"-д зохиосон шатрын бодлогууд нь гарч, зарим нь шатрын бодлогын номонд орж байсныг өөрөө дурсдаг байлаа. Шатрын бодлого этюдийн улсын уралдаанд хэд хэд оролцсоноос нэг удаа тэргүүн байр, олон улсын уралаанд тусгай байрын шагнал хүртэж байсан шатрын нэгдүгээр зэрэгтэй тамирчин бөгөөд тэшүүрийн спортоор сонирхон суралцаж чамлалтгүй амжилт гаргаж байсан төдийгүй спортын бүх төрлийн идэвхитэй үзэгч, дэмжигч байв. Тэр өөрийн бичсэн "Хүний үүсэл" номын дэд ботидоо шатрын үүслийг үндэслэл, нотолгоотойгоор нээн бичихдээ туйлын баяртай байсан нь ч аргагүй юм.

Г.Армаа нь Говь-Алтай аймгийн банкинд ажиллаж байхдаа ичнээгээр 1986 онд МУИС-ийг статистикч - эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн бөгөөд 1989 он хүртэл Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа хотын (одоогийн Мандал сумын харъяа) банкинд ерөнхий нягтлан бодогчийн албыг хашиж байв. Тухайн үед Г.Армаа шиг хурдтай, чадварлаг, шинийг санаачлагч, өндөр бүтээмжтэй ажилтнуудаа Улсын Банкны Ерөнхий Хорооноос шаардлагатай газар нь томилон ажиллуулдаг байв. Тэр Улсын Банкны жинхэнэ итгэмжит төлөөлөгч байсан тул Баянхонгор, Говь-Алтай, Сэлэнгэ аймгууд дахь банкны ерөнхий нягтлан бодогчоор томилогдож байлаа. Тэрээр банкныхаа ажилтнуудыг цаасан дээр тавьж байгаа үсэг, тоо бүрийг зөв, цэвэр, гаргацтай, хэн ч харсан ойлгомжтой бичихийг зааж сургадаг байв.

 Цэргээс ирсэн жилээ буюу 1972 оны 7-р сарын 2-нд насны ханьтайгаа гэрлэж, тэд гурван охин нэг хүүтэй өнөр өтгөн айл болсон юм. Эхнэр М.Даваасамбуу нь тухайн үед Говь-Алтай аймаг дахь Хотын Худалдаа Бэлтгэлийн Трестэд ажилладаг байв. Өдгөө ууган охин А.Дэлгэрцэцэг нь бүжигчин, ууган хүргэн Д.Пүрэвсүрэн нь хөгжмийн удирдаач мэргэжилтэй, удаах охин А.Дуламсүрэн нь аавынхаа мэргэжлийг өвлөн санхүү, эдийн засгийн мэргэжилтэй болсон бөгөөд тус тусын мэргэжлээрээ ажиллацгааж байна. Дунд хүргэн Б.Мягмардорж нь ойн инженер. Хүү А.Дорждэрэм программист, техникийн инженер байсан. Бэр З.Сумъяа нь нягтлан бодогч, бага охин А.Дэлгэрмаа нь сэтгүүлч мэргэжилтэй, бага хүргэн Ц.Мөнх-Эрдэнэ нь олон улсын худалдаа, удирдлагын менежер, барилгын инженер мэргэжилтэй. Хүүхдүүд нь бүгд хоёр хоёр хүүхэдтэй бөгөөд ууган зээ нь өрх тусгаарлаж удмын хэлхээ үргэжилсээр... Үгүй нь хүртэл бий-тэйгээ ижил үлгэрлэн хүмүүжүүлж байдаг тул аавынхаа, өвөөгийнхөө нөмөрт үр удам нь улам өөдөө тэмүүлэн амьдарч байна.

Нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдсөн үеэс буюу 1989 оноос 2004 он хүртэл хувиараа аж ахуй эрхлэж байгаад өндөр насны тэтгэвэрт суужээ. Тэрээр залуу наснаас эхлэн шүлэг зохиол бичдэг, түүх сонирхдог, ардын дуу хөгжим, урлагийн өндөр мэдрэмжтэй, мэдлэгтэй байсан нь хүн төрөлхтний түүхийн үнэнийг мөшгих амаргүй хийгээд сонирхолтой замд хөтөлсөн юм. Хүнд өвчнийг юман чинээ саналгүй бүтэн таван жил цуцалгүй судалж, хөдөлмөрлөсний дүнд олон эрдэмтэн судлаачдын талархалыг хүлээсэн "Хүний үүсэл" номын нэг, хоёрдугаар боть болон тэдгээрийн тайлал болох "Хүний үүсэл номын тайлбар эрдэнийн чимэг оршив" номуудаа хэвлүүлж амжсан юм. Түүний номын багш, Ардын уран зохиолч, туульч өөлд Тангадын Галсаны дээрх номуудыг мялаан бичсэн шүлгээс ишлэн өгүүлж дурьдатгалыг жаргаая.

Олохын буянтай атлаа
Арилжаа наймааг орхиод
Онгод авъяастай атлаа
Агсам найргийг орхиод

Аглаг уулын мухарт
Даяанч болж суусан
Армаа шавь минь гэнэтхэн
Давхар боть авчрав...

...Этгээд сэтгэгч
Эрдэний "Их гурвалжинг" уншсанаас хойш
Ийм гүнзгий ном
Уншаа нь үгүй санагдлаа...

...Ерийн нэг монгол
Буянт үйлийг бүтээжээ
Ертөнцийн ...монголын түүхийг
Онхи өөрөөр туурвижээ...